Για παράδειγμα, είναι πλέον γνωστός ο ψευδής ισχυρισμός των ΗΠΑ το 2003 ότι το Ιράκ διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής βάσει του οποίου αιτιολόγησε την εισβολή στη χώρα και την ανατροπή του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν.
Ερχόμενοι στο σήμερα, η επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ του Ιράν τεκμηριώθηκε στο επιχείρημα της εξάλειψης της πυρηνικής απειλής που συνιστούσε το Ιράν για το Ισραήλ και στην «αποτροπή ενός Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου» (sic).
Παρ’ όλα αυτά, το τραμπικό αφήγημα έχει αρχίσει ήδη να «ξηλώνεται» και μάλιστα εκ των έσω. Τόσο οι μυστικές υπηρεσίες, όσο και υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι
Την ίδια στιγμή, η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Επικοινωνιών (FCC) υπό την κυβέρνηση , έφτασε στο σημείο να απειλήσει πρόσφατα ότι , καταγγέλλοντας τους για τον τρόπο που πλαισιώνουν τον πόλεμο.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Αμερικανός πρόεδρος επιχειρεί να επαναφέρει το στοχοποιώντας πολιτικούς αντιπάλους από Δημοκρατικό Κόμμα και Αριστερά για τη στάση τους.
Τις παραπάνω εξελίξεις συζητήσαμε με το Γιώργο Πλειό, Καθηγητή και Διευθυντή του Εργαστηρίου Κοινωνικής Έρευνας στα ΜΜΕ, καθώς και της Συντονιστικής Επιτροπής του αγγλόφωνου Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών Media and Refugee/Migration Flows του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ).
Στο βιβλίο σας για τις Παραποιημένες ειδήσεις αναφέρετε ότι τα fake news βασίζονται στις ήδη διαμορφωμένες απόψεις (ιδεολογικές, θρησκευτικές κτλ.) του κοινού. Πώς βλέπετε να αποτυπώνεται το συγκεκριμένο φαινόμενο στην περίπτωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή;
«Καταρχάς, είναι ένα πράγμα οι παραποιημένες ειδήσεις (fake news) και ένα άλλο αυτές που συνήθως λέμε ψευδείς (false news). Πολλοί άνθρωποι συνήθως συγχέουν τους δύο όρους. Εγώ κάνω την εξής διάκριση:
Οι παραποιημένες ειδήσεις αναφέρονται σε ένα πραγματικό γεγονός, μόνο που αλλοιώνουν κάποιες πτυχές του γεγονότος. Σε κάθε περίπτωση όμως, αναφέρονται σε ένα γεγονός που έχει γίνει. Αυτές λοιπόν οι ειδήσεις που αλλοιώνουν τα γεγονότα στηρίζονται στην ομοφιλία (echo chamber) ή απλώς στις προκαταλήψεις που έχουμε για κάποιους ανθρώπους, λαούς, ή πολιτισμούς.
Για παράδειγμα, λόγω της μακράς περιόδου του λεγόμενου πολέμου κατά της τρομοκρατίας έχει εμπεδωθεί η άποψη σε ένα κοινό ότι το Ισλάμ ισοδυναμεί με την τρομοκρατία.
Πάνω σε αυτή τη βάση, πολλοί συνδέουν αυτή την έννοια του Ισλάμ -με το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν. Βγάζουν λοιπόν εμμέσως το συμπέρασμα σε ένα κοινό ότι η ιρανική εξουσία είναι τζιχαντιστές, αγνοώντας παντελώς βεβαίως ποια είναι η πραγματικότητα της χώρας. Όχι βέβαια ότι την ξέρουμε εμείς, αλλά σίγουρα τη γνωρίζουμε καλύτερα από εκείνους που έχουν τέτοιες απλοϊκές αντιλήψεις. Συνδέουν λοιπόν την πολεμική επιδρομή που έχει ξεκινήσει βασικά το Ισραήλ -σε συνεργασία με τις ΗΠΑ- με την καταπολέμηση της ισλαμικής τρομοκρατίας. Έτσι συνδέονται στην προκειμένη περίπτωση {τα fake news} με το Ιράν».
«Τα Fake News απηχούν μια άποψη»
«Δεν υπάρχουν ειδήσεις που να μην περιγράφουν τα πράγματα από μία άποψη. Το ίδιο συμβαίνει και στον πόλεμο. Για παράδειγμα, είναι άλλο πράγμα να πω “δολοφονία αμάχων” και άλλο πράγμα “παράπλευρες απώλειες” ή να αποκρύψω ένα γεγονός τελείως. Κάθε διαφορετική διατύπωση απηχεί μια διαφορετική πολιτική και ιδεολογική τοποθέτηση.
Εδώ λοιπόν εντοπίζεται το όλο πρόβλημα. Οι παραποιημένες ειδήσεις αντανακλούν και αυτές μια άποψη, συνήθως εμπεδωμένη σε ένα κοινό. Υπάρχουν προκαταλήψεις και από τη μία πλευρά και από την άλλη.
Για παράδειγμα, υπάρχουν άνθρωποι που είναι επικριτικοί στον πόλεμο έχοντας όμως μια αντισημιτική στάση. Θεωρούν ότι οι απανταχού εβραίοι έχουν την ίδια αποστροφή για τους μουσουλμάνους, θέλοντας να τους εξαλείψουν. Πρόκειται για μια αντίληψη όπου κυριάρχησε για αιώνες στην Ευρώπη και αποτέλεσε τη βάση πολλών διώξεων. Αντίστοιχα, υπάρχει σε πολλούς φανατικούς Εβραίους η άποψη ότι είναι οι εκλεκτοί του Θεού.
Για αυτό το λόγο, τα fake news είναι δύσκολο να καταπολεμηθούν. Διότι δεν μπορείς να διαψεύσεις την άποψη».
Υπό ποιες συνθήκες συντελείται η ενημέρωση στον πόλεμο του Ιράν;
«Στο Ιράν αυτή τη στιγμή είμαστε αντιμέτωποι με την εξής συνθήκη: Έχουμε λιγότερους από πέντε ξένους δημοσιογράφους. Βεβαίως το Ιράν δεν παραχωρεί εύκολα διαπίστευση. Αλλά ακόμα κι αν το κάνει θέτει πολλούς περιορισμούς. Από την άλλη πλευρά, έχουμε περίπου 4000 δημοσιογράφους η πλειονότητα των οποίων προέρχονται από χώρες της Δύσης και είναι διαπιστευμένοι στο Ισραήλ. Εμείς λοιπόν στη Δύση, μαθαίνουμε τα του πολέμου κατά βάση από δημοσιογράφους που είναι στο Ισραήλ.
Το πρόβλημα εδώ είναι ότι το Ισραήλ ασκεί έντονη λογοκρισία σε αυτούς τους δημοσιογράφους κατά την έννοια ότι δεν τους επιτρέπει να πάνε όπου θέλουν, να δουν ό,τι θέλουν και να μιλήσουν με όποιον θέλουν. Πάνε τους δημοσιογράφους σε μέρη που οι ίδιοι θέλουν να δουν. Στόχος τους είναι να βγαίνει προς τα έξω μία πληροφορία που αποδίδει την επιθυμητή για το Ισραήλ εικόνα.
Αυτό σημαίνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των πληροφοριών που παίρνουμε είτε από την Τεχεράνη, είτε από το Ισραήλ είναι εν τη γενέσει της παραποιημένη.
Η συνηθέστερη μορφή παραποιημένης είδησης που κυκλοφορεί αυτή τη στιγμή είναι η περίφημη δημοσιογραφική παρομοίωση. Αυτό σημαίνει ότι μέσω τεχνητής νοημοσύνης δημιουργούνται κάποια βίντεο που αναπαριστούν σκηνές καταστροφής κυρίως στο Ισραήλ -είτε σε κατοικημένες περιοχές, είτε σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις. Τα συγκεκριμένα βίντεο παρουσιάζουν σκηνές που θα μπορούσαν να έχουν συμβεί ή ενδεχομένως έχουν συμβεί. Απλώς οι συγκεκριμένες σκηνές που μας δείχνουν δεν είναι οι πραγματικές, είναι τεχνητά φτιαγμένες».
Η πόλωση
«Το κενό της πληροφόρησης συνυπάρχει με μια δεδομένη πόλωση. Από τη μία πλευρά, έχουμε τους Αμερικανό-ισραηλινούς, τους δεξιούς, τους ακροδεξιούς και «ακροκεντρώους» οι οποίοι αποτελούν σήμερα μια ενιαία ιδεολογική πλατφόρμα.
Αυτοί καταρχήν, είναι υπέρ του πολέμου και υιοθετούν τη λογική της σύγκρουσης των πολιτισμών. Εμείς οι Δυτικοί, χριστιανοί, εναντίον των υπανάπτυκτων, πρωτόγονων μουσουλμάνων Αράβων.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η κριτική που γίνεται από κινήματα, κόμματα και φορείς που τάσσονται ενάντια στον πόλεμο. Όλη αυτή η πόλωση, δεν ακουμπάει πάνω σε έγκυρες πληροφορίες.
Πρόκειται περισσότερο για μια ιδεολογική αντιπαράθεση που λίγο έχει να κάνει με τα πραγματικά περιστατικά, τα οποία δεν τα ξέρουμε και μπορεί να μην τα μάθουμε και ποτέ. Εκεί λοιπόν εμφιλοχωρεί η παραποιημένη πληροφόρηση. Μία πληροφόρηση η οποία είναι μονομερής και είτε μεγεθύνει, είτε αποκρύπτει πράγματα. Γίνεται δηλαδή μια μάχη σε επίπεδο πληροφορίας, ώστε να εξασφαλιστεί η υποστήριξη των πολιτών στον πόλεμο. Δίνεται μια μάχη για τα μυαλά μας, για τις συνειδήσεις μας».
Σε πρόσφατες έρευνες -του και του – φαίνεται ότι η δημοτικότητα του μετά την έναρξη του πόλεμου «καταρρέει». Ποια είναι η εκτίμησή σας για τις εξελίξεις στις ΗΠΑ;
«Στην Αμερικανική πολιτική εξουσία και στο στρατό είναι βαθιά ριζωμένη η πεποίθηση ότι ένας πόλεμος για να ξεκινήσει -και πολύ περισσότερο για να κερδηθεί- θα πρέπει να έχει την υποστήριξη της κοινής γνώμης. Αυτό σημαίνει ότι η κοινή γνώμη θα πρέπει να είναι πεπεισμένη για την αναγκαιότητα αυτού του πολέμου.
Θα πρέπει επίσης να μη φτάσουν στα αυτιά της πληροφορίες για νεκρούς Αμερικανούς.
Τρίτον, ο πόλεμος αυτός κοστίζει στην Αμερική κάθε μέρα ένα δισεκατομμύριο. Πρόκειται για μια χώρα με δυσβάσταχτο χρέος κοντά στα 40 τρισεκατομμύρια (και με δεδομένο ότι ένα μεγάλο κομμάτι αυτού του χρέους το έχει στα χέρια της η Κίνα). Παρά τη μείωση της ανεργίας σε σχέση με το παρελθόν, υπάρχει μια μεγάλη φτωχοποίηση της αμερικανικής κοινωνίας.
Συνεπώς, το παρελθόν, το γεγονός ότι το Ιράν είχε συγκατανεύσει να υπάρξει ένας έλεγχος της χρήσης πυρηνικής ενέργειας, η οικονομική επιβάρυνση των Αμερικανών πολιτών, αλλά και η υπόθεση των φακέλων Έπστιν δημιουργεί ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό κλίμα για τον ίδιο τον και τις αποφάσεις του.
Πολύ περισσότερο που στη συγκεκριμένη περίπτωση δε διαφαίνεται να έχει κάποιο σχέδιο. Είχε ένα σχέδιο Α’ που ήταν η αλλαγή καθεστώτος (regime change). Δε βγήκε αυτό και δε φαίνεται να έχει κάποιο άλλο. Στην ουσία, παρακαλεί τρίτους να μεσολαβήσουν ώστε να ολοκληρωθεί αυτή η υπόθεση και να βγει από τη φάκα στην οποία μόνος του πήγε και έπεσε.
Ο συγκεκριμένος πόλεμος λοιπόν δεν μπορεί να συνεχιστεί, ούτε να κερδηθεί. Ο έχει ουσιαστικά δύο επιλογές. Ή να οξύνει τον πόλεμο, δηλαδή να κατεβάσει στρατεύματα -όπου εκεί θα πάθουν μια πανωλεθρία οι Αμερικανοί. Ή θα πρέπει να αποσυρθεί ηττημένος από την περιοχή. Η υποστήριξη στον πόλεμο ποτέ δεν ξεπέρασε το 45% στις δημοσκοπήσεις.»
Μια εκτίμηση
«Εγώ υπολογίζω ότι θα υπάρξει αντίδραση μέσα από τις ΗΠΑ και συγκεκριμένα από τους επιχειρηματικούς κύκλους. Διότι, η τρομακτική αύξηση του κόστους της ενέργειας, θα μετακυληθεί στη βιομηχανία. Όλο αυτό συμβαδίζει και με την από-δολαριοποίηση. Επομένως, με τις κινήσεις του πλήττεται και το λεγόμενο μεγάλο κεφάλαιο, το οποίο θέλει μεν να κερδίσει αυτούς τους δρόμους του πετρελαίου. Στην προοπτική όμως της πανωλεθρίας, είναι πολύ πιθανό να στραφεί εναντίον του . Το μόνο κομμάτι των ελίτ που στηρίζει αυτό τον πόλεμο εμφατικά είναι το στρατιωτικό βιομηχανικό σύμπλεγμα. Σημαντική θέση εδώ κατέχουν οι Rothschild. Και αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε».
Κλείνοντας, στην περίπτωση του πολέμου στο Ιράν έχετε εντοπίσει κάποια «τρανταχτά» παραδείγματα ψευδών ειδήσεων;
«Η είδηση για το ήταν παραποιημένη – όχι απόλυτα ψευδής. Η απόπειρα όντως έγινε, αλλά δεν ήταν επιτυχημένη. Ένα άλλο παράδειγμα. Υπήρχαν βίντεο που έδειχναν φωτοβολίδες στον ουρανό, τα οποία ερμηνεύονταν ως πυραυλική επίθεση του Ιράν στο Τελ Αβίβ, ενώ στην πραγματικότητα προέρχονταν από πανηγυρισμούς ποδοσφαιρικής ομάδας στην Αλγερία. Επιπλέον, υπήρχαν κάποια βίντεο που έδειχναν σκηνές χάους στο αεροδρόμιο του Μπεν Γκουριόν, όπου υποτίθεται ότι οι επιβάτες επιτέθηκαν στους υπαλλήλους. Στην προκειμένη περίπτωση, επρόκειτο για παλαιότερα πλάνα από συμπλοκή σε κινηματογράφο του Ισραήλ».
