Επιτρέψτε μου μια προσωπική παραδοχή: η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν μου άρεσε πολύ. Δεν γνωρίζω αν ανήκω στους αντικειμενικούς κριτές, εφόσον αγαπώ ιδιαίτερα τις ταινίες του εν λόγω σκηνοθέτη – και μάλιστα ορισμένα φιλμ όπως το «Inception», το «Interstellar» ή το «Memento», τα θεωρώ κινηματογραφικά επιτεύγματα! Οπότε ναι, η κινηματογραφική του «Οδύσσεια», αν και φιλόλογος, μου φάνηκε άκρως ελκυστική και ενδιαφέρουσα. Να με συγχωρήσετε για την αντιθετική διατύπωση, αλλά με όσα έχουμε ακούσει το τελευταίο διάστημα για τις «ανεπίτρεπτες» ιστορικές ανακρίβειες, για το χρώμα της Ελένης ή την απουσία της Ναυσικάς και των Φαιάκων, θα μπορούσαμε αβίαστα να διαπιστώσουμε ότι ο μέσος Έλληνας θεατής σήμερα κοιμάται με έναν Όμηρο στο προσκεφάλι του. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.
Από όλες τις ενστάσεις που θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς για τη νέα και ευλόγως πολυσυζητημένη κινηματογραφική εκδοχή της «Οδύσσειας» του Νόλαν, η πιο απρόσμενα διασκεδαστική είναι ίσως το γεγονός ότι οι ήρωες μιλούν αγγλικά με αμερικανική προφορά. Το ακούσαμε κι αυτό. Προφανώς, κάποιοι απαιτητικοί θεατές-ομηριστές περίμεναν ο Οδυσσέας να απαγγέλλει σε αποκατεστημένα ομηρικά ελληνικά, η Κίρκη να απαντά σε αιολική διάλεκτο και ο Πολύφημος να έχει κάνει ιδιαίτερα φωνητικής για να αποδίδει σωστά τα δίγαμμα.
Η ένσταση είναι τόσο ειρωνικά σχολαστική, ώστε καταλήγει να χάνει το ουσιώδες. Διότι αν υπάρχει ένας δημιουργός που δεν αγχώθηκε ποτέ για τη γλωσσική «αυθεντικότητα», αυτός είναι ο ίδιος ο Όμηρος. Στον φανταστικό του κόσμο του ομιλούν όλοι την ελληνική. Αχαιοί, Τρώες, Φαίακες, Κύκλωπες, Σειρήνες, θεοί, νεκροί και τέρατα. Ούτε διερμηνείς υπάρχουν ούτε ασφαλώς υποτιτλισμός. Η ποιητική σύμβαση είναι απλή: όλοι ομιλούν τη γλώσσα του ποιητή. Όπως ο Βιργίλιος έβαζε τους ήρωές του να μιλούν τη λατινική και ο Σαίξπηρ τους βασιλιάδες της Δανίας να εκφράζονται σε ελισαβετιανά αγγλικά.
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται στη γλώσσα. Βρίσκεται στην πασίδηλη πλέον απαίτηση να αντιμετωπίζεται κάθε νέο έργο που βασίζεται σε ένα κλασικό κείμενο σαν να είναι επιστημονική πραγματεία ενώπιον εξεταστικής επιτροπής πανεπιστημιακών φιλολόγων. Κάθε απόκλιση θεωρείται κατακριτέα. Κάθε ερμηνεία αντιμετωπίζεται ως αλλοίωση. Και κάθε δημιουργική ελευθερία ως βεβήλωση. Λες και τα μεγάλα έργα γράφτηκαν για να φυλάσσονται σε γυάλινες προθήκες, όχι για να διατρέχουν, να υπερβαίνουν το χρόνο, να διαλέγονται με διαφορετικές εποχές. Λες και δεν μιλάμε για ένα ψυχαγωγικό προϊόν πλατιάς εμπορικής απήχησης- και δεν το λέω διόλου υποτιμητικά αυτό.
Ασφαλώς δεν απουσιάζουν οι συνήθεις υπερβολές. Υπάρχουν επιλογές που καταδεικνύουν περισσότερο πρόθεση στανικής σύνδεσης με την οποία επικαιρότητα παρά καλλιτεχνική αναγκαιότητα. Πάντως, είτε στον ιερό χώρο της Επιδαύρου είτε στη μεγάλη οθόνη, δεν είναι όλες οι διασκευές επιτυχημένες ούτε απαραίτητα κάθε «εκσυγχρονισμός» δικαιώνεται αισθητικά. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να απαιτούμε από έναν σύγχρονο δημιουργό να λειτουργήσει ως διερμηνευτής του Ομήρου, με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι πολλοί από τους πιο φανατικούς υπερασπιστές της «πιστότητας» δείχνουν να ξεχνούν πως η ίδια η κλασική παράδοση επιβίωσε ακριβώς επειδή δεν έμεινε ποτέ στατική. Ο Όμηρος διασκευάστηκε από τους μεγάλους μας Τραγικούς ποιητές, σχολιάστηκε από τους Αλεξανδρινούς, ξαναγράφτηκε από τον Δάντη, τον Τζόυς, τον Καβάφη, τον Καζαντζάκη. Αν όλοι αυτοί περίμεναν την άδεια των θεματοφυλάκων της ορθοδοξίας, θα παραδεχτούμε ότι η δυτική λογοτεχνία θα ήταν πολύ φτωχότερη.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που αξίζει να μας απασχολήσει. Οι περισσότεροι που σήμερα καταγγέλλουν μια κινηματογραφική εκδοχή του Ομήρου, όπως συνέβη και με τον «Αλέξανδρο» του Όλιβερ Στόουν και πλείστες άλλες περιπτώσεις, δεν φαίνεται να ενοχλούνται ιδιαίτερα όταν ο Όμηρος ή ο Αισχύλος εξαφανίζονται σιγά-σιγά από το μορφωτικό μας τοπίο. Ας το ομολογήσουμε ευθαρσώς. Οι κλασικές σπουδές έχουν απωλέσει το κύρος τους, το μάθημα των αρχαίων ελληνικών προκαλεί απέχθεια και αντιμετωπίζεται ως περιττό βάρος ενώ ο αρχαίος κόσμος περιορίστηκε σε ένα εξειδικευμένο ακαδημαϊκό αντικείμενο. Ο Νεοέλληνας δεν διαβάζει Θουκυδίδη, Πλάτωνα, Σοφοκλή. Τους θαυμάζει αλλά ακόμα κι αν κοσμούν ενίοτε τα ράφια της βιβλιοθήκης του, δεν ανήκουν στις αναγνωστικές του επιλογές. Ίσως γιατί νιώθει ότι λειτουργεί το δίκαιο της «εθνικής ιδιοκτησίας», όπως είχε εύστοχα επισημάνει κάποτε ο Τάκης Θεοδωρόπουλος. Κι όσο υφίσταται η αίσθηση αυτού του προνομίου, απαλλάσσει τον εαυτό του από την αυτονόητη υποχρέωση να τους διαβάζει, να εμβαθύνει στο έργο τους, εάν επιθυμεί να εκφέρει άποψη και ασφαλώς να θίγεται και να διαμαρτύρεται με οργή, όταν κάποιος τολμήσει να γυρίσει μια ταινία και να προσβάλει τα όσια και τα ιερά του.
Και όμως, όσο κι αν ενοχλεί ορισμένους, εκατομμύρια άνθρωποι -και πρωτίστως νέοι- που δεν είχαν ανοίξει ποτέ την Οδύσσεια, θα ακούσουν ξανά τα ονόματα του Οδυσσέα, της Πηνελόπης, της Καλυψώς, της Κίρκης. Κάποιοι ίσως αναζητήσουν μια έκδοση με το πρωτότυπο κείμενο και τη μετάφραση στο πλάι, των εκδόσεων «Ζήτρος», του ιστορικού «Ζαχαρόπουλου» ή οποία τελοσπάντων θα εντοπίσουν διαθέσιμη στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Δεν το λες και μικρό κέρδος.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ο Νόλαν παραμένει πιστός στον Όμηρο. Είναι αν ο Όμηρος μπορεί ακόμη να μιλήσει στον σημερινό άνθρωπο. Αν ο νόστος εξακολουθεί να σημαίνει κάτι σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι δεν ψάχνουν μια Ιθάκη αλλά ένα σταθερό σημείο μέσα στον διαρκή θόρυβο. Αν ο Οδυσσέας είναι μόνο ο ανίκητος, πολυμήχανος ήρωας του έπους ή μπορεί να γίνει και ένας ευάλωτος άνθρωπος που κουβαλά το βάρος των επιλογών του. Αυτά είναι ζητήματα που αξίζουν συζήτηση. Το αν ο Μενέλαος προφέρει το water με αμερικανική ή βρετανική προφορά μάλλον δεν είναι ένα από αυτά. Προσθέστε το dikastiko.gr ως
προτεινόμενη πηγή στην Google
Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr
,© 2018 – 2026 Anticorr- Τα μάτια της Δικαιοσύνης
