Στην ελληνική πολιτική και κοινωνική ιστορία, η σύμπτωση παίρνει συχνά τη μορφή τραγικής ειρωνείας. Το μεσημέρι της 7ης Σεπτεμβρίου 1999, λίγο πριν από τις 15:00, ο τότε πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης επισκεπτόταν το Αρχηγείο του Πυροσβεστικού Σώματος στην οδό Μουρούζη. Σκοπός της επίσκεψης ήταν να συγχαρεί την ηγεσία και τα στελέχη του Σώματος για την επιτυχή διαχείριση της αντιπυρικής περιόδου — μιας χρονιάς-στοίχημα, καθώς μόλις το 1998 η ευθύνη της δασοπυρόσβεσης είχε μεταφερθεί από τη Δασική Υπηρεσία στο Πυροσβεστικό Σώμα.
Λίγη ώρα μετά το πέρας της τελετής και την αναχώρηση του τότε υπουργού Δημόσιας Τάξης Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και του πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη, στις 14:56, το έδαφος της Αττικής σείστηκε βίαια. Ο σεισμός ήταν τόσο ισχυρός ώστε κτίρια αποκολλήθηκαν μεταξύ τους ή κατέρρευσαν ολικά, οι ενσύρματες και ασύρματες επικοινωνίες διακόπηκαν, ζωτικές κρατικές υποδομές κατέρρευσαν, ενώ σοβαρές υλικές ζημιές υπέστη και το ίδιο το Επιχειρησιακό Κέντρο του Πυροσβεστικού Σώματος (199 ΣΕΚΥΠΣ). Τα 5,9 Ρίχτερ της Πάρνηθας δεν ήταν απλώς ένας σεισμός. Ήταν μια βαθιά τομή στην ιστορία της Πολιτικής Προστασίας, της ελληνικής Δικαιοσύνης και του ίδιου του Πυροσβεστικού Σώματος.
Από το μέτωπο της φωτιάς στον εφιάλτη του μπετόν
Μέσα σε δευτερόλεπτα, η αποστολή των πυροσβεστών άλλαξε ριζικά. Η μάχη μεταφέρθηκε ακαριαία από τις δασικές πλαγιές στα χαλάσματα της δυτικής και βορειοδυτικής Αττικής: στο Μενίδι, τα Άνω Λιόσια, τη Μεταμόρφωση, τη Νέα Φιλαδέλφεια. Όσα στελέχη βρίσκονταν εκτός υπηρεσίας προσήλθαν αυτοβούλως, τέθηκαν στη διάθεση του Σώματος και μετέβησαν άμεσα στα σημεία των καταρρεύσεων.
Το Πυροσβεστικό Σώμα διέθετε ήδη εμπειρία από τους σεισμούς της Καλαμάτας (1986) και του Αιγίου (1995). Εκείνο το μεσημέρι, ωστόσο, γεννήθηκε στη συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας η ΕΜΑΚ ως σύμβολο αυταπάρνησης και επαγγελματισμού. Χωρίς τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα της εποχής μας, με διασωστικούς σκύλους, σθένος και τα ίδια τους τα χέρια, οι πυροσβέστες και οι άνδρες της ΕΜΑΚ έσκαβαν επί 24ωρα στα ερείπια για να απεγκλωβίσουν επιζώντες.
Οι σκηνές υπήρξαν δραματικές: μικρά παιδιά παγιδευμένα στα χαλάσματα να κλαίνε γοερά, γονείς να εκλιπαρούν τους επικεφαλής αξιωματικούς να σώσουν τα παιδιά τους. Η πιο οδυνηρή στιγμή ήταν όταν συγγενείς παρακαλούσαν τον τότε διοικητή της ΕΜΑΚ να ανασύρει τουλάχιστον τις σορούς των δικών τους ανθρώπων για να μπορέσουν να τους κηδέψουν. Το ψυχικό βάρος ήταν ασήκωτο, ιδίως για τον διοικητή της Ε.Μ.Α.Κ., ο οποίος δεσμευόταν με τον λόγο της υπηρεσιακής του τιμής ότι θα πράξει το παν, δίνοντας εντολές στα κλιμάκιά του να σκάβουν αδιάκοπα μέσα στο οπλισμένο σκυρόδεμα. Η αυτοθυσία τους έσωσε δεκάδες ζωές, την ώρα που ο βαρύς απολογισμός —143 νεκροί και χιλιάδες άστεγοι— πάγωνε τη χώρα.
Το κατασκευαστικό σκάνδαλο και το έλλειμμα ποινικής δικαίωσης
Η τραγωδία της Πάρνηθας δεν υπήρξε απλώς ένα φυσικό φαινόμενο· ήταν σε μεγάλο βαθμό ένα ανθρωπογενές έγκλημα. Η κατάρρευση βιομηχανικών μονάδων όπως η «Ρικομέξ» (39 νεκροί), το εργοστάσιο της «Φουρλής» (6 νεκροί) και η «Faran» (4 νεκροί), καθώς και πολυκατοικιών στη Νέα Φιλαδέλφεια, αποκάλυψε το διαχρονικά σαθρό υπόβαθρο της αυθαιρεσίας:
- Πολεοδομικές παραβάσεις και αυθαίρετες προσθήκες ορόφων.
- Αφαίρεση υποστυλωμάτων για τη δημιουργία «λειτουργικών» βιομηχανικών χώρων.
- Πλημμελείς ή εντελώς ανύπαρκτοι κρατικοί έλεγχοι.
Στις δικαστικές αίθουσες που ακολούθησαν, το αίσθημα δικαίου δοκιμάστηκε σκληρά. Μετά από πολυετείς δίκες, διαδοχικές αναβολές και παραγραφές αδικημάτων, οι καταδίκες των υπευθύνων ήταν ελάχιστες ή κατέληξαν σε εξαγοράσιμες ποινές, αφήνοντας τις οικογένειες των θυμάτων με την πικρή γεύση μιας ατελέσφορης δικαίωσης.
Η δικαστική διερεύνηση και η αστική ευθύνη του Κράτους
Όταν η σκόνη των ερειπίων κατακάθισε και ολοκληρώθηκε η επιχείρηση διάσωσης, άνοιξε ένα τεράστιο κεφάλαιο για την ελληνική Δικαιοσύνη. Στο ποινικό πεδίο, οι μακροχρόνιες διαδικασίες ανέδειξαν τα όρια και τις δομικές δυσχέρειες του συστήματος στη διερεύνηση τεχνικών καταστροφών και την απόδοση ευθυνών σε βάθος χρόνου.
Αντίθετα, στο πεδίο του διοικητικού δικαίου σημειώθηκαν κρίσιμες νομολογιακές τομές. Μέσα από αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας και των Διοικητικών Δικαστηρίων για αποζημιώσεις θυμάτων, τέθηκε υπό αυστηρό έλεγχο η αστική ευθύνη του Δημοσίου (άρθρο 105 ΕισΝΑΚ). Η Δικαιοσύνη αναγνώρισε τη συνυπαιτιότητα των κρατικών ελεγκτικών μηχανισμών και των πολεοδομικών αρχών για παραλείψεις εποπτείας των κτιριακών εγκαταστάσεων, θεμελιώνοντας την υποχρέωση του Κράτους να εγγυάται έμπρακτα τη δημόσια ασφάλεια.
Η θεσμική και κατασκευαστική παρακαταθήκη
Τα διδάγματα του πεδίου και των δικαστηρίων λειτούργησαν ως καταλύτης για τη νομοθετική και επιχειρησιακή θωράκιση της χώρας:
- Επικαιροποίηση Αντισεισμικού Κανονισμού: Θεσπίστηκε άμεσα ο ΕΑΚ-2000, ο οποίος επαναπροσδιόρισε τη σεισμική επικινδυνότητα της Αττικής και αυστηροποίησε ριζικά τις στατικές προδιαγραφές.
- Αναδιάρθρωση της Πολιτικής Προστασίας: Αναδείχθηκαν τα κενά στον αστικό σχεδιασμό και στη διαλειτουργικότητα των τηλεπικοινωνιών έκτακτης ανάγκης, θέτοντας τα θεμέλια για ένα σύγχρονο, διακλαδικό μοντέλο διαχείρισης κρίσεων.
Η επέτειος της 7ης Σεπτεμβρίου 1999 υπενθυμίζει ότι η αποτελεσματική διάσωση στο πεδίο και η απόδοση ευθυνών στα δικαστήρια αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομικού και ηθικού χρέους της Πολιτείας: να μην αντιδρά απλώς εκ των υστέρων στις τραγωδίες, αλλά να προλαμβάνει, να ελέγχει αυστηρά και να προστατεύει αδιάλειπτα το υπέρτατο έννομο αγαθό — την ανθρώπινη ζωή.
* Γράφει ο Αρχιπύραρχος ε.α. Μιχαήλ Ε. Αυγουλέας, τ. Διευθυντής Δ.Α.Ε.Ε., Δικαστικός Πραγματογνώμονας/ Σύμβουλος Πολιτικής Προστασία & Ασφαλείας (Βιωματική καταγραφή – Ο συγγραφέας συμμετείχε στις επιχειρήσεις ως τότε Υποπυραγός της Ε.Μ.Α.Κ.) Προσθέστε το dikastiko.gr ως
προτεινόμενη πηγή στην Google
Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr
